Resimde görülen Bozüyük İstasyonu ve 1950’li yıllarda çekilmiş bu fotoğrafta borulardan yapılmış yarım kare şeklinde bir düzenek gözüküyor.
1960’lı yılların ortalarına kadar olan bu boru sistem halk arasında “Garatren” olarak adlandırılan Lokomotiflerin su almasına yarayan su ikmal sistemi.
Lokomotif bunun arasına giriyor ve buhar kazanı için su dolduruyor.Bilindiği gibi eski kara lokomotifler buhar gücü ile hareket etmekte.Kazana doldurulan su lokomotifin kömür kazanında yanan ateş ile ısıtılıyor ve elde edilen buhar sıkıştırma ile buhar türbinini çalıştırıyor,türbinden elde edilen hareket ise lokomotifi,dolayısıyla treni yürütüyor.
Bizler bu düzeneğin var oluşuna yetişmedik ancak yaşı 70-80 ve üzeri olanlar bunu çok iyi hatırlarlar.Bu Anadolu’nun birçok istasyonunda bulunan su dolum tesisi diye adlandırabileceğimiz bir sistem.
Burada anlayamadığımız nokta; bu kadar su lokomotife aktarılmadan önce Bozüyük İstasyonunda nerede depolanıyordu? Zira bir su deposu gözlemlenmiyor.Yada şu da merakımızı cezp etti; bu kadar su elektriğin olmadığı bir yerde nereden elde edilip bu lokomotiflere aktarılıyordu?
Bilindiği gibi Bozüyük İstasyonu sulak bir arazi üzerinde kurulu.Yani sulak derken yer altından bir metre de su çıkabiliyor.Bunun örneğini şu anki yaya alt geçidinde görebiliyoruz.Anladığımız kadarıyla bu suyun kendi cazibesi ile yer yüzüne çıktığı bir nokta vardı ve buraya yapılan bir çeşmeden depoya daha sonra da lokomotife su aktarılıyordu.Su depolarının lokomotif yüksekliğinin biraz üzerinde olduğu biliniyor.
Buharlı Lokomotiflerin depolarına su doldurmadan yol kat edemediklerini söyledik. Bu hayati bir konu zira susuz kalan bir lokomotif yürüyemez veya kazanı patlar. Lokomotiflerin Bilecik ve Bozüyük İstasyonlarından tanklarını tam olarak doldurdukları biliniyor.Bilecik Bozüyük’ten rakım olarak yaklaşık üç yüz metre alçakta bir yer.Dolayısıyla Bilecik’ten Bozüyük’e yol alan trenler bu uzun ve meyilli rampada oldukça fazla su harcıyor.Hatta bu rampada ikinci bir lokomotif de katarın yüküne göre itiş sağlayabiliyor.Bilecik’in su deposu ve düzeneği yakın zamana kadar yerinde duruyordu.Dikkatimizi pek çekmedi ama hala belki de vardır.Bozüyük’te 1970’li yılların başından itibaren dizel lokomotiflerin kullanılmasıyla bu su düzeneği kaldırılmış.
Lokomotifler su almadan ilerleyemez dedik. Peki ne kadar su alıyorlardı?
Bilecik Bozüyük arası gibi rampa yollarda sürekli yüksek buhar basıncı ile çalışan lokomotifler azami su tüketimi sağlıyor. Dolayısıyla su seviyesi hızla düşüyor.Düz bir hatta ortalama kilometre başına 10-15 litre su tüketen lokomotifler ağır yük altında 20 litre tüketirken Bilecik Bozüyük arasındaki bu rampada tüketim kilometrede 30 ila 50 litreye kadar çıkabiliyor.15-25 ton arası ağırlığa sahip bu lokomotifler 15 bin ila 20 bin litre arasında su alabiliyor.Genel olarak 20 ton aldıkları biliniyor.İşte bu suyu resimde görülen su besleme borusu hattı ile ikmal ediyor.Yakındaki bir su deposundan su kulesine alınan su ona bağlı olan dönerli oynak su kolonu vinç yardımıyla üstten lokomotifin deposuna dolduruluyor.Burada şunu da belirtmeden geçmeyelim;lokomotifler suyla beraber kömür de almak zorundalar.İşte bu su deposunun yanındaki rampadan kömür takviyesi de gerçekleştiriliyor.
Bu tip sistemler zaman ilerledikçe ve şartlar değiştikçe ya ortadan kaldırıldı yada nostaljik birer obje olarak kaldı. Günümüzde dizel lokomotifler bile az kullanılmaya başlandı ve artık elektrik enerjisi ile ilerleyen trenler var.Nereden nerelere geldik.Fotoğraflarda kalan bu eski sistemler hakkında biraz bilgi verelim istedik.O zamanın şartlarında hayati önem taşıyan bu su dolum istasyonları geçmişte kalsa da siyah beyaz fotoğraflarda karşımıza çıkıyor ve oldukça dikkatimizi çekiyor.
Levent Sünal – Gündem11 Gazetesi
Bozüyük İstasyonu
Bilecik İstasyonu
