Hafta sonu yine keyifle okuyacağınız tarihten bir yaprakla karşınızda olalım istedik.Manşet görselimizde bir çift ve onların çektiği çiftçi arabası var.Mandalara Anadolu’da Camış,Camız,Dombay ve Kömüş isimleri de veriliyor.Bu isimler yöre yöre değişiklik gösterebiliyor.İlçemiz Bozüyük’te 1800’lü yıllarda Camış denilen bu hayvanlara Cumhuriyet yıllarında Manda denmeye başlansa da köylerde Camış veya Dombay denmeye devam etti.
Bozüyük’te 100 yıl öncesinde ciddi bir Manda varlığından söz etmek mümkün.Genel olarak Bozüyük’ün yerlileri kabul edilen Kasımpaşa Mahallesi Manavlarının kullandığı mandalar çiftçilikte oldukça fazla iş gören hayvanlardı.Mandalar yapıları gereği bataklık,çayırlık ve sulak alanları severler.Bunun nedeni derilerinin çok ince olması ve yazın sıcağında güneş ışınlarından çok rahatsız olmalarıdır.Derilerini sürekli nemlendirme,ıslatma gereği duyarlar.Peki Bozüyük’te bu sulak alanı nerede buldular da otladılar? Tabii ki şimdiki stadyumun,gençlik merkezinin,Bien Seramik Fabrikasının bulunduğu boş araziler Bozüyük’ün manda çayırlığıydı.Bu alanlarda yer altındaki yakın mesafeden kendi cazibesi ile çıkan su özellikle günümüzde ilçe stadının olduğu alanı bataklık bir yer yapıyordu.İşte mandalar da bu alanlarda kendilerini keyifli hissediyorlardı.
Mandalara ait Bozüyük’te çekilmiş birkaç resmi de haberimizde sunduk.Bunlar Cumhuriyet Bayramlarında mandaların ve onların çektikleri arabaların bayrak ve çam dallarıyla süslenmesiyle resmi geçit törenine katılan Bozüyüklü Çiftçiler ve Mandaları.
Peki Bozüyük’te kaç tane manda vardı?
Bununla ilgili elimizde Osmanlı Arşivlerinden tek bir kayıt var o da 1884 yılına ait.Bu kayıtlara göre kasabada 118 adet manda bulunuyor.Mandaların yavrularına bilindiği üzere Malak ismi veriliyor.Malak sayısı ise 30 erkek ve 28 dişi olmak üzere 58.Bu sayıları günümüze doğru geçen yıllar içinde sürekli azaldığı da bir gerçek.Zira 1970’li yıllarda Bozüyük’te neredeyse hiç manda kalmadığını biliyoruz.
Günümüzde Mandacılık İç Anadolu ve Marmara Bölgesinde çiftliklerde yoğurt ve kaymak üretimi amacıyla yapılıyor.En yakınımızda ise İnönü İlçesinde hala az da olsa manda yetiştiriciliği var.Çok kaliteli ve vitaminli yoğurdu ve kaymağı olan mandaların sayıları her geçen gün azalsa da verimli sütü nedeniyle hala bakılıyor.
Levent Sünal – Gündem11 Gazetesi
