Uzun zamandır bir Tarih Haberi ile karşınızda olmadık.Bu hafta sonu Bozüyük’ün Osmanlı Döneminde askeri manada üstlendiği çok önemli bir misyondan bahsedeceğiz.
Osmanlı Ordusuna at yetiştiren Taycılar.
Atlar Osmanlı Ordusunda askerlerden sonra en önemli varlıklar.Günümüzün tankları,zırhlıları,kamyonları ve motorlu her ne kadar gereç varsa hepsinin yaptığı işi yapan atlar.
Tabi ordu büyüdükçe at ihtiyacı da büyüyor ve sürekli at yetiştirilmesi gerekiyor.
Hayvanların evcileştirilmesi insanlık tarihinin önemli bir dönüm noktasıdır. Bunlar arasında atın fonksiyonu çok daha belirgindir. Medeniyetin gelişmesinde tayin edici rolü yüklenen unsurların başında yer alır. Atın evcilleştirilmesi tarıma bağlı hayvancılığın kökleşmesi ve gelişmesini sağlamıştır. Binek hayvanı olarak kullanılması ise insanlık tarihinin önemli bir kültür aşaması kazanmasına yol açmıştır.
Bu girişi yaptıktan sonra Taycılar ile Osmanlı Arşivlerinde Bozüyüklü Tarihçi Hüseyin Delil abimizin yaptığı araştırmalara değinmekte fayda var;
Arşiv kayıtları incelendiği zaman Taycıyan-ı hassa cemaatinin Sultanönü sancağından başka bir yerde bulunmadığını görmekteyiz. Buradaki arazi ve çayırlar Osman Bey zamanından itibaren Sultan Hassı olduğu ve tay yetiştirmeye uygun olduğu için taycılara ayrılmıştır. Sultanönü sancağında bulunan padişah hasları için TD. 438 Bilecik s.219 Karacaşehir s.255, İnönü s.233, sancakta padişah hassında 26 köy ve buralarda oturan 709 ortakçı ve kesimci hane bulunmaktadır. Aynı defter s.240 de hassa çayırlarının icmali verilmiştir. “Liva-i Sultanönünde vaki olan padişah-ı Alem-penah hazretlerinin hassa yundların ve develerün korusu bunlardır ki zikrolunur.
Tay yetiştirmek kısrak ve aygırlara iyi bakmayı gerektiriyordu. Bu nedenle damızlık hayvanları binek ve çiftlik işlerinde kullanmak yasaktı. Bu çiftliklerde atlar yaz boyunca arazide serbestçe dolaşıyorlardı. Kışında hassa ahırlarına toplanıyordu. Hayvanların kışı geçirmek üzere ahırların bakımı onarımı taycıların görevlerindendi. Yavrulayacak kısraklara ayrı yerde bakılıyordu Kanunnamede yapılacak işler açık bir şekilde belirtilmiştir.
Tarihsel süreçte tabi bu konu çok detaylı.Ayrıntıları atlamak lazım.Burada anlatmak istediğimiz konu Eskişehir Sultanönü Sancağı tay ve at yetiştiriciliği yapılan tek yer.Bu sancağa İnönü ve Bozüyük’te bağlı olduğu için bizler için önem arz etmekte.
Peki Bozüyük’te nerelerde Taycılar vardı?
Yine Bozüyük Tarihi Kitabında Hüseyin Delil’in araştırmalarından paragraflara bakacak olursak ;
“1190 tarihli Tapu Tahrir Defterine göre Bozüyük’te bulunan taycı köyleri şunlardır. Ayvalı, Eskiköy, Köseler, Aksu, İsa, Viran, Dutluca, Kadimlü, Çavuş Kadimlü, Üreğir, Çay, Emekler, Delicek (?), Karıcak (?), Pınarbaşı, Çukurağıl’dır” Burada soru işareti konan yerler Bozüyük civarında olup tam olarak yerleri bilinmemekte ancak kayda geçmiş isimler.
Devam edecek olursak yine Osmanlı kayıtlarına göre ;
“Ayvalı köyü Bozüyük’e bağlı köydür. Eskiköy, Kuyupınar köyünün 5-6 Km. kadar kuzey batısında bulunmaktadır. Halen Eskiköy mevkii olarak bilinmektedir. Bölgede eski mezarlık ve bir türbe kalıntısı bulunmaktadır. 1754 tahrihli tahrir defterinde Eskiköy’de bulunan Çiftlik-i Temurci 180 dönüm, 300 akça hasıllı ve üç kişi çalışmakta. Aksu köyü halen Bozüyük’e bağlı bulunmaktadır. 1754 tarihli tahrir defterde Aksu’ya bağlı iki taycı çiftliği bulunmaktadır. Birincisi Çiftlik-i Aslıhan 140 dönüm, 450 akça hasıllı ve beş kişi tarafından işletilmektedir. Diğeri Çiftlik-i Taraklı 100 dönüm, 200 akça hasıllı ve beş kişi tarafından işletilmektedir.1779 tarihli tahrir defterinde Aksu’ya bağlı bir taycı çiftliği bulunmaktadır. Bu çiftlik, Çiftlik-i Çoban 180 dönüm, 450 akça hasıllı ve üç kişi tarafından işletilmektedir. Adı geçen çiftliğe Oğuzyeri denilen 100 dönüm yer ilave edilmiştir.
Çiftlik-i Yadigar Bozüyük’e bağlı Çay köy mevkiinde bulunmaktadır. 1754 tarihli tahrir defterinde, 80 dönüm ve 200 akça hasıl elde edilmektedir. Çiftlikte üç kişi çalışmakta ve yeni yapılan tahrirde Hazma yeri ilave edilmiştir. Viran köyü, Aksu civarında bulunmaktadır. Viran köyündeki Osman yeri adlı çiftlikte bulunan iki hanenin yamakları Aksu’da bulunan Turhan yeri adlı çiftlik daha yakın olduğundan kendi rızaları ile Turhan yeri adlı çiftliğe yamak kaydedilmişlerdir. Viran köyünün bugünkü yeri muhtemelen Aksutekke’nin doğusundaki Kızılcaoluk mahallesi veya güneybatısındaki Kozpınar köyünde olabilir. 1754 tarihli tahrir defterinde Çiftlik-i İmam 500 dönüm, 1350 hasıllı ve 16 kişi tarafında işletilmekte ayrıca bu köyde yedi hane kuloğulları yaşamaktadır.
Çayköy Bozüyük’ün en eski yerleşim yerlerinden birisidir. Terk edilmiş bir köydür Demir Döküm fabrikasının arka kısmında bulunan sırtlarda kurulmuştur. Köy zaman içinde terk edilerek civar köylere ve Bozüyük’e yerleşmiştir. 1779 tarihli tahrir defterinde iki çiftlik yeri bulunmaktadır, Çiftlik-i Yadigar 80 dönüm ve 200 akça hasıllı ve üç kişi tarafından işletilmektedir. Yerin yetmemesi üzerine yeniden tahrir yapılarak Hamza Yeri ilave edilmiştir. İlave edilen 100 dönüm 200 akça hasıl elde edilmektedir. Diğeri Çiftlik-i Turbeyi yeri, 80 dönüm, 600 akça hasıllı ve üç kişi tarafından işletilmektedir”
Bu bilgilerden de anlaşılacağı üzere Bozüyük Civarında Osmanlı Ordusu için at yetiştiren çiftlikler bulunmakta.Ancak yer isimlerinin bazıları günümüzde yok.Olanlar Üreğil,Aksu,Çaydere ve Ayvalı.
Tarihsel süreçte sadece Eskişehir,İnönü ve Bozüyük’te bulunan tayacı çiftlikleri ile ilgili bilgileri derleyip sizlere sunmaya çalıştık.Günümüzde Eskişehir’in yakınlarında haralar mevcut yarış atı yetiştiriciliği yapılmakta.Osmanlı zamanındaki savaş atı yetiştiriciliği ise tarihi sadece kayıtlarda bulunuyor.
Levent Sünal – Gündem11 Gazetesi
Viran köyüne bağlı Çiftlik-i Osman Yeri iki parça yazılmış birincisinde 500 dönüm, 800 akça hasıllı ve oniki kişi tarafından işletilmekte ki istisnayı olarak Üzeyir kızı Raziye adlı bir bayan da kaydedilmiştir İkinci Osman çiftliğinde 500 dönüm ve 250 akça hasıl elde edilmektedir.
