Heinrich Lanz marka Almanya’nın Manheim Kentinde üretilmiş bu Lokomobil (Buhar Türbini) Bozüyük’ü 100 yıl önce elektrik ile tanıştırdı.Bu bir milattı ve Bozüyük’e çağ atlattı.
1925 yılında kurulan Bozüyük Kereste Fabrikası’nın elektriğini sağlamak amacıyla Almanya’dan getirilen bu makine talaş denilen kereste artığının yakılması sonucu elde edilen buhar gücüyle elektrik üretiyordu.
1926 yılında Havai Hat (Teleferik Hattı),Fabrikanın bıçkıları ve diğer güç gerektiren alet ve edevatları çalıştırması dışında artan elektrik Bozüyük sokaklarının aydınlatılmasında kullanıldı.
Haberlerimizde hep yazmıştık;Bozüyük Bursa ve Eskişehir’den önce sokakları Elektrik enerjisi ile aydınlatılan Türkiye’deki ilk kasaba olmuştu.Hatta hep şu rivayet anlatılır;Bozüyük neresi diye Ankara’da sorulduğunda,”Trene bin,İstanbula’a doğru yol alırken sokakları şımbıl şımbıl aydınlık neresini görürsen Bozüyük orasıdır”denmiştir.
Fabrikanın kurucusu Albay Çolak İbrahim Beyin Bozüyük Kasabasına en önemli ve büyük bir hizmeti olarak da bunu belirtebiliriz. Tabi sokaklara verilen elektrik o dönemde evlere verilemedi,çünkü yetersizdi.Bozüyük’te evler Türbin Mesire Alanındaki elektrik santralinin kurulmasıyla 1960’lı yıllarda elektrikle aydınlatıldı.
Bu girişi yaptıktan sonra bu makinenin özelliklerini ve nasıl çalıştığını biraz anlatalım. Kereste artığı talaşın yakılmasıyla çalıştığından bahsettik.Kazanda yakılan talaşın enerjisi ile üretilen basınçlı buhar kazana gönderiliyordu.Lokomobilin büyük mili dönmeye başlıyordu.Milin döndürdüğü dinamo ise elektrik enerjisi üretiyordu.Sistem kısaca böyle.Teknik ayrıntılarını ve özelliklerini araştırdığımızda şu bilgilere ulaştık;
Fotoğraftaki makinenin boyutlarına bakınca bunun küçük bir ünite olmadığı görülüyor. Merdiven üzerindeki çalışanları ölçek olarak aldığımızda silindir çapı yaklaşık 1,5 metre civarında görünüyor. Bu da makinenin muhtemelen 100-300 beygir gücü (75-220 kW) aralığında olabileceğini düşündürüyor. Bu güç, dönemin bir kereste fabrikasının mekanik ve elektrik ihtiyacını karşılamak için son derece yeterliydi.
Bir ayrıntı daha dikkat çekici; üzerindeki yuvarlak amblemlerde “Heinrich Lanz Mannheim” yazısı seçilebiliyor. Bu firma özellikle sabit buhar makineleri, lokomobiller ve tarım makineleriyle tanınan Almanya’nın en önemli sanayi kuruluşlarından biriydi. O dönemde Almanya’dan ithal edilen böyle bir makinenin Bozüyük’e getirilmiş olması, fabrikanın kuruluşunda ciddi bir yatırım yapıldığını gösteriyor.
Dikkat çeken bir ayrıntı da ön taraftaki büyük silindirik gövde. Bu yapı, yüksek ihtimalle bir yatay buhar makinesinin silindir kısmı. Eğer öyleyse bu aslında teknik olarak bir “buhar türbini” değil, bir pistonlu buhar makinesi olabilir. Türbinlerde genellikle bu kadar büyük silindir gövdesi görülmez.
Teknik Bilgiler bu şekilde. Gönül isterdi ki bu Bozüyük’e ilk elektriği veren makine korunabilseydi ve bugün Şehir Müzesi’nde sergilenebilseydi. Bozüyük için çok önemli olan bu alet kim bilir hangi hurdalığa verildi o zamanlar. 1935 yılında çıkan büyük yangında kullanılamaz hale de gelmiş olabilir.
Bozüyük evlerine ilk elektriği veren Türbin Mesire Alanındaki ilk Siemens Marka dinamo da ne yazık ki korunamadı. Onun da Bozüyük’te sergilenmesini çok isterdik.
Levent Sünal – Gündem11 Gazetesi
