Daha önce bir haberimizde bu konuya yer vermiştik ama Bozüyük’te Sanayi Tarihi açısından çok önemli bulduğumuz bu yatırımı bir daha hatırlatalım istedik.Zira Debreli’nin iştiraki olan bu sanayi kuruluşu 1918 yılında kurulan Osmanlı’nın Anadolu’daki ilk yabancı sermaye ortaklı yatırımıydı.107 yıl önce kurulan bu kontraplak fabrikasının elimizde tek resmi bulunuyor.Açılış veya işleyiş sırasında çekilen bu resmi de Avusturyalıların çektiğini tahmin ediyoruz.Resimde fabrika çalışanları ve bekçilik eden silahlı kişiler görülüyor.Fabrikanın kontraplak ürettiği söyleniyor.O devirde kontraplak teknolojisi varmıydı? Bununla ilgili net bir bilgi yok.Debreli Mustafa nereliydi? Bozüyük’e nereden ve neden geldi? Bunları bilmiyoruz.Bizim için burada önemli olan Bozüyük’te bir asır önce böyle bir fabrikanın kurulmuş olması ve Bozüyük Sanayisinin başlangıç noktası olması.Fabrika ile ilgili elimizde detaylı bilimsel bir araştırma verisi de mevcut.Şimdi bu verileri sizlerle birkez daha paylaşalım ve hafta sonu tekrar bir nostalji yapmış olalım.
“Debreli Mustafa Bey, Bozüyük’ün Batan adlı orman bölgesindeki 80.000 metreküp çam ve köknar ağacını ihaleyoluyla aldı ve ağaçları mamul hale getirmek üzere Sofular mevkiine buhar ile çalışan bir kereste fabrikası kurdu. Fabrika kısa bir müddet imalatta bulunduktan sonra bir kaza sonucu yandı. Bunun üzerine Debreli Mustafa Bey, Sofulara dört beş saat mesafedeki, Domuz Deresi ile Aksu Deresinin birleştiği mevkiinde
yeni bir fabrika inşa etti. Dere kenarına kurulan fabrika 608 metrekare genişliğinde ve 6 m. yüksekliğinde olup iki kattan ibaretti.
Kepen Fabrikanın birinci katı, tezgâhların ayaklarına, mil ile kayışların hareketine mahsus olup,tezgâhlardan dökülen tomruk talaşlarının toplanmasını sağlamaktaydı. İkinci kata ise birbirine fasılalı ve paralel üç adet ‘katar’, bir adet ‘rende’ ve bir adet ‘bıçkı” makinesi, ilave mahalline de biri mamulatın kenarlarını almak diğeri de tomrukların başlarını düzeltmek için iki adet testere tezgâhı konuldu. Makine topan/tophan sisteminde Viyana’da yapıldı. Makinenin büyük volantı (kasnağı) 3 m. çapında olup dakikada yüz elli devir yapmaktaydı. Ana milinüzerinde on tezgâha ait on kasnak vardı
Makina; 5, 7, 8, 9 basıncında ve 80, 106 ve 122 beygir kuvvetindeydi. Bu kuvvetler ile yirmi dört saat zarfında ortalama altmış metreküpkereste imal olunmaktaydı. Tezgâhların hareketini muhafaza etmek için kasnağın önüne son sistemde bir ‘nazım’ yapılmıştı. Fabrikanın en üst yöneticisi genel müdürdü. Ayrıca işletmede, bir tomruk taksim memuru, bir imalat öğreticisi ile tahtaların istifini denetleyen ve orman işlerini kontrol eden birer memur bulunmaktaydı Bunların yanında işçiler ve keresteler için birer adet kâtip, fabrikanın güvenliği için ise bir gece bekçisi ve bir muhafız görev yapmaktaydı. Bundan başka biri gece diğeri gündüz için iki ateşçi, dört talaşçı, bir makinist, bir muavin, bir demirci, bir çırağı; her bir tezgâhta ikişer öğretici ile ikişer muavin, çırpılar için bir öğretici ve bir muavin istihdam edilmişti. Haftada üç gün işleyen pandol için bir öğretici ve bir muavin; rende tezgâhı için iki bileği için bir; çatallardan çıkan kıyılar için iki; kapakları dışarı itmek için iki; tahtaların ayrımı için iki; istiflerden taksimat mahalline tomruk getirmek için sekiz işçi görevlendirilmişti. Ayrıca taksimat mahallinde tezgâhların yanına tomruk getirmek ve biçilmiş taslakları fabrikadan iskeleye çıkarmak için sekiz; tahtaları vagon ile istif mahalline nakil etmek için dört; çıtaları vagon ile taşımak için iki; kapakları vagon ile dışarı atmak için bir; tahta istifi için on işçi çalıştırılmaktaydı ki fabrikanın toplam personel sayısı 68’di”
(Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Uluslar arası Osmaneli Sosyal Bilimler Kongresi Kitabından alıntı yapılmıştır)
Levent Sünal – Gündem11 Gazetesi
